İNŞAAT YÖNETİM SAFHALARI

FİZİBİLİTE SAFHASI:

Konumuz “İnşaat Yönetimi” olduğu için, projenin karar safhasındaki çalışmaları kapsayan fizibilite safhasını incelemeyeceğiz. İnşaat Yönetimi işleminin, bir inşaat projesinin gerçek başlama noktası olan “Proje safhası”ndan sonra ele alınması gerektiğini düşünüyoruz. Fizibilite safhası “Proje Yönetimi” kavramı içeriğinde çok önemli bir yere sahip olabilir, fakat konu “İnşaat Yönetimi”ne indirgenirse “Fizibilite” çalışmalarının konu dışı olarak alınması gerektiğini düşünüyoruz.

PROJE SAFHASI:

Proje Safhasında geliştirilmiş olan mimari, statik, tesisat, elektrik planları da, o proje ile ilgili veri tabanlarıdır. O planlar, işin teknik uygulama verileridir. İmalat detaylarını, ölçüleri, mahal listelerini tarif ederler. Çok yakın tarihlere kadar el ile çizdiğimiz bu projeleri, bu teknoloji çağında, bilgisayar ortamında 3 boyutlu olarak tariflemek ve çizmek şansına sahibiz. Bu planları bilgisayar ortamında tamamlarken, yine diğer yardımcı veri tabanlarına baş vuruyoruz. Kapı, pencere, dekorasyon elemanlarını veya çizim tekniği ile ilgili diğer grafik ifade elemanlarını program kütüphanesinden alarak kullanıyoruz.

Bazı gelişmiş programlarda tüm projemizi 3 boyutlu olarak şekillendirmek, sanal proje ortamında dolaşabilmek , Metrajları ve mahal listelerini otomatik olarak raporlatmak ve istediğimiz ortama aktarmak şansına sahibiz

Bu safhada kullanılan programlar son 8-10 yıl içinde bilgisayar ve yazılım teknolojisinin gelişimi doğrultusunda büyük gelişme kaydetmişlerdir. Buna rağmen 3 boyutta çalışılabilme özelliğine sahip program sayısı çok fazla değildir. Bu aşamada bulunan çoğu program da ise “metraj hesaplayabilme” nitelikleri istenen seviyeye tam olarak ulaşmamıştır.

“İnşaat Yönetim” grafiğimizin “Proje safhasında” tariflediğimiz All Plan programında, yaptığımız ortak çalışma ile şunu sağladık. All Plan programı, Alman menşei li bir programı olup, her türlü projeyi 3 boyutta çalışabilmenizi sağlayan çok nitelikli bir proje çözüm paketi idi. Metraj çıkarmakla da ilgili olarak, oldukça gelişmiş özelliklere sahipti. Yapılan metrajların, çalışılan Ülkeye veya çalışılan projeye göre bir kodlanması gerekmekte idi, diğer bir deyişle o projeye ait Birim fiyat kütüphanesine ihtiyacı vardı. Avinal programının içeriğinde ise kullanıcılar, kamu idarelerinin tüm “Birim Fiyat” listelerine ulaşma veya kendi “birim fiyat” veri kütüklerini yaratma şansına sahiptiler. Programlar arası bir veri aktarma fonksiyonu ile kullanıcıya “Avinal” programındaki her “Birim Fiyat” kütüğünü “All Plan” programına aktarma şansı verildi. “All Plan” programında yapılan metrajlar bu fiyat kütüklerindeki poz ve tanımlara göre isimlendirilmiş oldular.

Benzeri bir işlemde “All Plan” programında yapılan metrajların “Avinal” programının metraj kütüklerine aktarımının sağlanması için yapıldı. Bu 3 boyutlu mimari çizim paketi olan “All Plan” da hesaplanan metrajların “Avinal ERP” programı içeriğinde, keşif, teklif veya hakediş modüllerinde veya “Primavera” ya bilgi aktarılmasında, kullanılabilmesini sağladı. Bu verinin “Avinal” da veya bir inşaat yönetim seti olan “Primavera” da kullanılabilmesi için o programların içeriğine uygun formatta olarak alınması ve aktarılması gerekmekte idi. Ortak bir protokol ve çalışma ile bu sağlandı.Böylelikle o inşaat firmasında çalışılan değişik birimlerin (“Proje” ve “Metraj- Teklif- Keşif” ve “Planlama” ) dil birliği ve sağlanmış oldu.

İHALE HAZIRLIK SAFHASI

–TEKLİF ÖN ÇALIŞMA

İhale Dosyası : Günümüzde genellikle dijital ortamda iletilen ihale dosyalarında

– Projeler ve Detaylar- Keşif Verileri- Sözleşme – Teknik İçerik bilgileri bulunmaktadır. Genelde projeler (dwg) formatında, keşif verileri (xls) formatında, sözleşme ve teknik içerik ise (doc veya pdf) formatında hazırlanmaktadır.

Keşif verilerinin İnşaat Firması tarafından öncelikle Firma Veri Bankasında bulunan, firmanın tüm geçmiş tecrübelerinden yararlanarak yarattığı, firma hafızası diyebileceğimiz, Analiz, Birim Fiyat, Ekip veri tabanı bilgileri ile bir ön değerlendirmeden geçirmesi gerekmektedir.

Gelen dosyada istenen ve tarif edilen imalatlar, büyük bir ihtimal ile firmanın daha önceki işlerinde yaptığı ve tecrübe edindiği imalatlardır. Öncelikle geçmiş tecrübelerini anımsayarak, o günün koşulları ile o imalatları hangi birim fiyat ve hangi analiz değerleri ile yapabildiğini görmesi gerekir.

Firma Veri Bankası :

Bir inşaat firmasının tüm geçmiş tecrübelerini, işlere göre ayırıp saklayabileceği veri tabanlarına ihtiyacı vardır. Firmanın hafızası olarak değerlendirebileceğimiz bu veri tabanlarının, bitirilmiş o iş ile ilgili tüm verileri saklamış olması ve istenildiği taktirde o eski iş senaryosunun tekrar gözlenebilmesi, o iş’e ait tüm verilere ulaşılabilmesi gerekmektedir.

Bu veriler : – İmalat Analizleri – Birim Fiyat ve Rayiçler – İmalat Teknik Spesifikasyonları – Ekip değerlendirme veri tabanları – İş Programları – Bütçe verileri – Stok ve Puantaj kayıtları – Kar – zarar verileri

–TEKLİF KEŞİF HAZIRLAMA

Teklif & Keşif :

Keşif, mal sahibi için en önemli olgulardan biridir. Bu İnşaat Projesinin ön bütçesi ne olacak? Mal sahibinin, planlama müşavirlerinin veya proje gruplarının, üzerinde ilk çalıştıkları genelde keşiftir. İmalat projelerinin tamamlanmasından sonra, elde edilen metraj değerlerine göre, öncelikle inşaatın ön keşifleri hazırlanır. Genellikle proje büroları tarafından hazırlanan bu keşifler, Proje müelliflerinin, projeleri için tarifledikleri imalatlar çizelgelerine göre ve tasarladıkları teknik spesifikasyonlara göre, işin miktarsal ve tutarsal ön bütçesidir.

Yapım firması açısından ele alınacak olursa; bu ön keşif öncelikle sizin standardınıza uyan bir teklif haline getirilmelidir. Projeleri inceleyerek metrajları kontrol etmeli, imalat düzenine göre tekrar hesaplamalı, tasniflemelidir. İmalat analizlerinden hareketle birim fiyatları oluşturmalı, piyasa rayiçlerini kontrol etmelisiniz. Aynı zamanda bir kurgu iş programı ile işin zamansal boyutundan işin ne şekilde etkilenebileceğini, enflasyon etkilerini hesaplayarak bütçe ve nakit akış tablolarını hesaplamalısınız. Bu, firmanızda ortak bir çalışmayı yürütmeniz demektir. Kimileri, metraj yaparak, metraj veri tabanını oluşturacak. Kimileri, piyasa araştırmasını birim fiyat veri tabanınına aktaracak, kimileri de firmanız standartlarına göre imalat maliyet analizlerini yapacak, kimileri iş programı üzerinde çalışacak bütçe ve nakit akış tablolarını oluşturacaktır. Bu ortak çalışmanın ön koşulu, veri tabanlarının iletişim halinde olmasıdır. Değişik gruplarda üretilen her bilgi diğer grup için ihtiyaç duyulan bir veridir.

Bu projede çok kişinin çalıştığını ve iletişim olmadığını düşünün. Bu bilgiyi kim toparlayacak? Bu bilgiyi kim değerlendirecek? Kişilerde toplanan bu bilgiyi gerekli kişilere nasıl aktaracaksınız? Toplantılarla mı?

Evet, görüldüğü gibi toplanan bilginin derlenmeye ihtiyacı vardır. Bu bilginin derlenmesi, bu amaca yönelik fonksiyonlara sahip, bir araca yani bir ERP programına sahip iseniz olasıdır.

Bu araçta teklifinizi hazırlarken;

* Tüm ,resmi veya özel, birim fiyatları, analizleri veya güncel fiyat listelerini ekran pencerelerinden izleyip seçebilmelisiniz.* Hazırladığınız bu teklifi, istediğiniz kar oranı ile yine saliseler içinde tekrar tekrar değerlendirebilmelisiniz.* Hazırladığınız bu teklifin, kaynak dökümünü, malzeme ihtiyaç listesini, parasal ve miktarsal olarak raporlayabilmeli, sipariş listenizi oluşturabilmelisiniz.* Gerektiğinde teklifinizin içeriği olan imalatları bir “CPM” iş programına tüm kaynak bilgileri ile aktarabilmeli bu içerikten “İş Programınızı” oluşturabilmelisiniz . * Teklifinizi değerlendirirken her türlü malzeme veya işçilik değişikliğinin, teklifinizi hangi oranda, ne kadar etkilediğini yine saliseler içinde öğrenebilmelisiniz.

Bir Teklif veya Keşif Modülünde;

· Tüm Birim fiyat dosyalarını ve analiz dosyalarını aynı anda kullanabilmelisiniz.· Tüm birim fiyat listelerine, analizlere veya güncel fiyat listelerine ekran pencerelerinden ulaşıp işaretlediğiniz imalat pozlarını keşfe veya teklif dosyanıza aktarabilmelisiniz.· Bu imalatları seçerken ister poz no’suna göre ister açıklamasına göre filtre edip ulaşma imkanınız olabilmeli.· İmalat pozlarını, mevcut ana birim fiyat ve analiz dosyalarından, görsel olarak seçip, işaretleyip teklife aktarırken, tüm o kayıtları aynı zamanda işe özel birim fiyat ve işe özel analiz dosyalarına aktarabilmelisiniz.· Kendi düzenlemenize özgü ara toplamlar ve icmaller alabilmelisiniz.· Bina tanımları veya iş grupları yapıp, binalara veya iş gruplarına göre ayrı raporlar, ara toplamlar alabilmelisiniz.· Pozsuz ve birim fiyatsız bir gider kalemini direk olarak ilave edebilmelisiniz.· Hazırladığınız dosyada kullandığınız rayiçleri iş’e özel ayrı bir rayiç dosyasına atabilmelisiniz. · Hazırladığınız dosyada kullandığınız analizleri iş’e özel ayrı bir analiz dosyasına atabilmelisiniz.· Hazırladığınız teklifi, kullandığınız rayiç dosyasındaki farklı birim fiyat kolonlarını seçerek alternatif fiyatlarla mukayese edebilmelisiniz.· Hazırladığınız teklifteki rayiç ve analiz birim fiyatlarını istediğiniz bir katsayı ile çarptırabilmelisiniz.· İmalatların kar oranları farklı olabilmeli *Analizlerde *Analiz içeriğindeki her gruba ait rayiçlerde *Birim Fiyatlarda· Teklif/Keşif dosyanızdaki metrajlar için metraj dosyanıza bağlanıp, metraj değerlerini aktarabilmelisiniz.· Metraj hazırlamamışsanız, imalat miktarlarını manuel girebilmelisiniz.· Hazırladığınız bu teklifin, Kaynak dökümünü (malzeme veya işçilik ihtiyaç listesi), parasal ve miktarsal olarak raporlayabilmelisiniz. · Bu kaynak (ihtiyaç) listelerini, para birimi veya grup kodlarına göre ayırıp, raporlayabilmelisiniz.· Keşif veya Tekliflerinizden imalat aktivitelerinizi oluşturup bir “CPM” iş programına (Primavera veya Suretrak) tüm kaynak bilgileri ile aktarabilmelisiniz. · Teklifinizi değerlendirirken her türlü malzeme veya işçilik değişikliğinin, teklifinizi hangi oranda, ne kadar etkilediğini yine saliseler içinde öğrenebilmelisiniz.· Hazırladığınız iş dosyasını başka bir işe kopyalayabilmelisiniz.· 1. keşfi, 2.keşfi, mukayeseli keşfi yine dakikalar içinde oluşturup değişik formatlar da raporlayabilmelisiniz.· Tüm raporlarınızı aynı zamanda excel formatında diğer bir dosyaya kaydedebilmelisiniz.· Primavera veya Suretrak tan gelen bilgiler ile bir hakediş oluşturabilmelisiniz.

PLANLAMA SAFHASI

CPM / PERT / PCS Proje planlama ve zamanlama metodolojileridir. 1957-58 yıllarında geliştirilmeye başlanmış bu sistemler, 1960’lı yıllarda Amerika Birleşik Devletleri Genel Müteahhitler Birliği’nin CPM yöntemini uygulama ve eğitimde onaylaması ABD yönetiminin inşaatla ilgili kuruluşlarının, CPM kullanımını büyük projelerde zorunlu hale getirmesinden sonra büyük önem kazanmışlardır.

Zamanımızda bu sistemlerin algoritmaları üzerine kurulmuş çok sayıda bilgisayar programları vardır. Primavera, Microsoft Project, Suretrac, Timeline, Artemis gibi yüzlerce örnek sayılabilir.

CPM Programlarının “İnşaat Yönetiminde” en önemli fonksiyonu

1- İş Emirlerini Oluşturulabilmesi (İmalat takibi)2- Kaynak İhtiyaç Listelerinin belirlenebilmesi (Malzeme ve Ekip iş gücü)3- Ön Bütçe gelir ve gider değerlerinin belirlenebilmesi4- Hakediş’e esas imalat miktarlarının belirlenebilmesidir.

Ülkemizde, İnşaat sektöründe, CPM metodolojisi uygulamaları, yok denecek kadar azdır. Olan kullanımlarda da , programın daha çok “Çubuk Diyagram – Bar Chart” olarak işlev gördüğünü görüyoruz. Genelde, Microsoft Project ve Primavera bu konuda etkin programlar olarak tanınmaktadır. “Zaman Planlama” (CPM) teknikleri firmalarda genel bir kültür, genel bir uygulama olmaktan çok, kişisel ilgi ile ferdi kullanımlar olarak görülmektedir.

Sebepleri:1- Uygulamalar da herhangi bir zorunluluk olmaması2- Sektörün ERP uygulamalarına yabancı olması 3- Bilgi ve Eğitim eksikliği

Bilgi eksikliği nedeni ile, Primavera, Microsoft Project gibi “Proje Planlama” programları, “İnşaat Yönetim Sistemi” nin bir parçası değil, bütünü gibi algılanmaktadırlar.

YÜRÜTME SAFHASI:

CMAA’nın İnşaat Yönetiminin Hizmet ve Uygulama Standardı işlevleri şu başlıklara bölmüştür.

1. Proje yönetimi2. Maliyet yönetimi3. Süre yönetimi4. Kalite yönetimi5. Sözleşme uygulaması6. İş güvenliği programı

Bu başlıklar “İnşaat Proje Yönetimi”nin hemen her safhasını ilgilendiriyorsa da, Yürütme Safhasında bu içeriğin daha yoğun hissedildiğini görürüz.

İnşaat Yönetimi iş tanımı içinde yer alan bu 6 işlevi “yönetim” ve “denetim” kavramları altında 2 başlıkta incelesek daha doğru olmaz mı acaba?

Neyi planlar ve yönetiriz? Neyi denetleriz.

Proje, maliyet ve süre; Miktar, zaman ve parasal içerikli olup aritmetiksel algoritmaya sahip veri değerlendirme programları içinde incelenmesi gereken kavramlardır. “Yönetim/Planlama” olgusu içinde yer alması gereken bu kavramlar kişilerin yönetim becerisi, kullanılan yazılım ve araçlara veya yönetim kararları doğrultusunda değişkenlik gösterip, farklı miktarda, farklı zamanlarda, farklı maliyetlerde olabilir.

Kalite, sözleşme, iş güvenliği kavramları ise “denetim” olgusu içinde düşünülmelidir. Bunlar yöneticinin becerileri ile sınırlandırılmış değerler olmayıp; şartnameler, standartlar, sözleşmeler tarafından belirlenmiş hedeflerdir. Aritmetiksel algoritmalara sahip değillerdir. Bu noktada kullanmamız gereken veri değerlendirme programları değil, uymamız gereken kural, yöntem ve standartlar vardır.

GERÇEKLEŞME SAFHASI:

Gerçekleşen Ödemeler:

Planlanan bütçe oluşumu sırasında, satın alma kararlarını verdik, ödeme planlarını oluşturduk, bu kararların sonuçlarını “Planlanan Bütçe” ve nakit akışı olarak izledik. Gerçekleşen ödemeler ise başka bir olgudur. Şantiye kendisine en uygun olanı kendince en uygun bütçe ile tariflemiş ve kendisine göre uygun olan ödeme kararlarını almıştır. Burada da, gerçekleşen ödemeler şantiyelerin istediği doğrultuda değil, merkezin imkanları doğrultusunda yapılmaktadır. Bu verilere de mevcut muhasebe programlarından ulaşabiliriz. Biz, bu noktada “Avinal ERP” olarak, cari hesap verilerini muhasebe programından “xls” formatında “import” etmeyi ve bu verileri de değerlendirerek, gerçek bütçe ve gerçek nakit akış tablolarını düzenlemeyi uygun bulduk.

Gerçekleşen Bütçe:

Bu ise başka bir olgudur. Şantiye kendisine en uygun olanı kendince en uygun bütçe ile tariflemiştir. Bu biraz evvel tariflediğimiz “Düşünülen Bütçe” olgusudur. Fakat merkez onlarca şantiyeden ve aynı zamanda merkez giderlerinden de sorumludur. İşlerin tamamını bir bütün olarak düşünmek, işlerin ağırlığı ve önemi doğrultusunda ödeme planını düzenlemelidir. Yani gerçekleşen ödemeler şantiyelerin istediği doğrultuda değil, merkezin imkanları doğrultusunda yapılmaktadır. İşte bu noktada oluşan bütçe “Gerçekleşen Bütçe” dir.

Merkez yönetimin bu noktada doğru kararlar verebilmesini nasıl sağlayabilirsiniz? İşlerin planlanana göre gerçekleşme oranlarını. Planlanan bütçe ile düşünülen bütçe ve o ana kadar gerçekleşen bütçe değerlerini özet bir tablo ile yönetime sunamazsanız, yönetim kararlarını nasıl doğru bir şekilde yönlendirebilirsiniz?

“Avinal ERP” programı içeriğinde, bütün bu iletişim ve veri değerlendirme sorunlarını çözüyor. Proje içinde yer alan tüm kişilerin, sorumlulukları alanındaki tüm verilere ulaşmasını ve tüm birimlerin ilgili verileri kolaylıkla paylaşmalarını sağlıyoruz.

İmalat Tespiti (Hakediş)

Hakediş, inşaat firmalarının, gerçekleştirdikleri imalatlar karşılığı kestikleri faturadır. Bu faturanın, hangi koşullarda, hangi zaman aralıklarında, hangi formatta olacağı işin sözleşmesinde belirlenmiştir. Ana yapı olarak, esası bir faturadır. Yapılan imalat miktarı, imalat birim fiyatı ve imalat tutarı. “İş programı, yaşayan bir sistemdir” demiştik. Eğer mevcut iş programı gerçek anlamda takip ediliyor, tüm iş emirleri programdan alınıyor, tüm aktiviteler ile ilgili güncellemeler günü gününe iş programına işleniyor ise; İş Programı aynı zamanda hakediş raporlarının da kaynak veri tabanıdır.

Yaptığımız iş programında, her bir imalat kaleminin hangi zaman dilimleri içinde yapılacağını veya yapıldığını, yapılan bu imalatların miktarının ne olduğunu çok rahat bir şekilde takip edebiliriz. Yani herhangi bir zaman dilimine ait imalatların miktarsal tutarı, iş programı verilerinden rahatlıkla alınabilir. Bu miktarsal verilerin, bizim analiz veya Birim Fiyat kütüklerindeki fiyatlarla değerlendirilmesi ise bizim “Hakediş” olarak isimlendirdiğimiz faturanın içeriğidir.

ÖLÇME DEĞERLENDİRME SAFHASI:

Maliyet Muhasebesi – Kar Zarar TablolarıGerçek İmalat Giderleri – Gerçek İşçilik Giderleri

Hakediş, inşaat firmalarının, gerçekleştirdikleri imalatlar karşılığı kestikleri faturadır. Bu faturanın, hangi koşullarda, hangi zaman aralıklarında, hangi formatta olacağı işin sözleşmesinde belirlenmiştir. Ana yapı olarak, esası bir faturadır. İçeriğinde yer alan bilgiler, yapılan imalat miktarı, imalat birim fiyatı ve imalat tutarıdır.

Her bir imalat kalemi için ne alacağımızı, sözleşmemize göre, biliyoruz O işte harcanan her faturanın, hangi imalat kalemine harcandığını da biliyoruz. Bu işlemi bu ilişkisel veri tabanı içinde yapabiliriz. Aynı şekilde puantaj işlemi de, bu veri tabanı içinde yapılabilir. Hangi işçi, hangi gün, hangi imalat kalemi için çalıştı? Bu imalat giderleri ve imalat işçilik giderleri bu sistem içinde bu veri tabanına işlenebilir.

Biz buna “Gerçek imalat giderleri” , ” Gerçek imalat işçilikleri” diyoruz. İşin Hazırlık safhasında hazırladığımız Teklifte her bir imalat için Maliyet Analizlerini oluşturmuş, genel giderlerimize ve kar oranımız karar vermiş işi hangi bedelle yapabileceğimize karar vermiştik. Projenin Gerçekleşme safhasında tüm kaynakların gerçek maliyetlerini kolaylıkla tesbit edebiliriz. Malzeme maliyetleri ve İşçilik giderleri çok kolaylık ile stok kayıtlarından, puantaj listelerinden tesbit edilebilir.

Kaynakların gerçek maliyetlerinin tesbiti, bizim ilk teklifimizde oluşturduğumuz imalat analizlerinin gerçek değerlerini ortaya koyacaktır. Bu bilgiden sonra onlar varsayım analizler değil gerçek analizlerdir. Teklif aşamasında yaptığımız her imalat analizini düşünülen ve gerçekleşen olarak mukayese edebiliriz. Bu mukayese, bize her imalatın birim miktarındaki kar veya zararı çok net bir şekilde verecektir.

Bu mukayesenin yapılmasının diğer bir avantajı da stokların devamlı göz altında tutulmasının sağlanmasıdır. İhtiyaç gösterilen malzeme miktarlarını varsayım analizlerden hareket ile hesaplamıştık. Gerçek stok hareketlerinin takibi, hem bizim analizlerdeki malzeme değerlerini tesbit etmemizi sağlayacak, hemde siparişlerimizi ve malzeme zayiatlarını çok daha bilinçli takip etmemize yarayacaktır.

Bu bilginin bu sistem içinde tutulması ve çeşitli şekillerde raporlanabilmesi gerekmektedir. Aksi taktirde, bir sonraki işe aktaracağınız tecrübe bilgileri yok olmaya mahkumdur. Her işin sonunda, firmanın tecrübelerinin, firma analiz veri tabanına, firma birim fiyat veri tabanına aktarılması firmanın edindiği tecrübelerin, gelecekte verecekleri teklif ve kararlara sağlam bir temel oluşturması demektir.

SONUÇ SAFHASI VE FİRMA VERİ TABANI:

Gerçekleşen imalatların analizi yapılır.

Firma Veri Bankası :

Bir inşaat firmasının tüm geçmiş tecrübelerini, işlere göre ayırıp saklayabileceği veri tabanlarına ihtiyacı vardır. Firmanın hafızası olarak değerlendirebileceğimiz bu veri tabanlarının, bitirilmiş o iş ile ilgili tüm verileri saklamış olması ve istenildiği taktirde o eski iş senaryosunun tekrar gözlenebilmesi, o iş’e ait tüm verilere ulaşılabilmesi gerekmektedir.

Bu veriler : – İmalat Analizleri – Birim Fiyat ve Rayiçler – İmalat Teknik Spesifikasyonları – Ekip değerlendirme veri tabanları – İş Programları – Bütçe verileri – Stok ve Puantaj kayıtları – Kar – zarar verileri